04.2009

Współczesny konsument jest zbieraczem wrażeń. (…)

Ceni w życiu lekkość oraz szybkość; a także nowość i urozmaicenie,

którym lekkość i szybkość powinny sprzyjać i nadawać wciąż rosnące tempo[1].

Z. Bauman

Ostatnią dekadę dwudziestego wieku uznaje się za przełomową w sferze życia społecznego i kulturowego. Mówiąc o przełomie, bierze się pod uwagę dwa równoległe procesy; proces transformacji społeczeństwa nowoczesnego w społeczeństwo ponowoczesne i przestrzeni publicznej miasta industrialnego w przestrzeń publiczną miasta postindustrialnego. Przesuniecie akcentów w sferze społecznej i kulturowej - stopniowej dewaluacji takich cech jak: niezmienność, trwałość, stabilność, i rosnącej roli cech takich jak: tymczasowość, mobilność, lekkość - implikuje w urbanistyce ponowoczesnej przechodzenie od stabilnego do przejściowego i powoduje, że tymczasowe elementy/zdarzenia przestrzenne odgrywają coraz bardziej znaczącą rolę w kształtowaniu wnętrz architektoniczno-urbanistycznych.

Zdarzenia przestrzenne rozumiane są tu jako znaczący element w ‘stałej’ wnętrza urbanistycznego, jako nośnik nowych, chwilowych wartości formalnych i czasowa atrakcja funkcjonalna. Charakteryzuje je tymczasowość oraz zmienność i w związku z tym, jedynie krótkotrwale modyfikują walory przestrzenne i/lub funkcjonalne przestrzeni publicznej.

Zdarzenia są bytami niezależnymi. Rzadko stanowią jedynie konsekwencję swego otoczenia.[2] Właśnie relacja i współistnienie tego co zmienne i tego, co trwałe tworzy swoisty urok miejskiego krajobrazu, gdyż miasto to nic innego jak równoczesność przestrzeni i zdarzeń, zapis sprzeczności między nieruchomymi przedmiotami, mobilnym człowiekiem i zmieniającym się w czasie kontekstem[3]. Rola zdarzenia rośnie, gdyż pojawiając się we wnętrzach, o odmiennych cechach funkcjonalno-przestrzennych, tworzy różnego rodzaju relacje, a zatem odmiennie oddziałuje na urodę współczesnych przestrzeni publicznych.

Przeanalizujmy tytułową „urodę tymczasowości” w trzech typach relacji: stała przestrzeń architektoniczno-urbanistyczna i niematerialne zdarzenie, stały w formie obiekt zdarzenia przestrzennego pojawiający się we wnętrzach urbanistycznych o zróżnicowanych cechach oraz relacja synergiczna, czyli stała przestrzeń publiczna o znakomitych walorach przestrzenno-funkcjonalnych i najwyższej jakości artystycznej zdarzenie przestrzenne.

Pierwszy typ ilustruje relacja pomiędzy publiczną przestrzenią atrium[4] budynku o charakterze biurowym i niematerialną instalacją Led Pixel Clouds[5][II.1., II.2.] Trójwymiarowa instalacja świetlna wypełniła atrium o wysokości dziesięciu pięter spektakularną kompozycją utworzoną dzięki nowoczesnej technologii ledowej[6]. Instalacja składa się z kilkuset świecących kul wspartych na stalowej konstrukcji, na którą nakłada się projekcja stanu zachmurzenia londyńskiego nieba, transmitowana z dachu przez kamerę. Zdarzenie przestrzenne ze względu na swój niematerialny, efemeryczny charakter nie wpłynęło na walory funkcjonalne wnętrza, a jedynie na kształt wizualny. Projekt Led Pixel Cloud sprawił, że monochromatyczne wnętrze atrium wzbogacone zostało o nową kolorystkę. Dodatkowo, przestrzenna kompozycja świetlna zdynamizowała statyczne wnętrze przełamując regularny, pasmowy układ okien i uporządkowany charakter atrium. Subtelne i dyskretne wprowadzenie do wnętrza nowych, chwilowych wartości zmieniło oblicze przestrzeni oferując użytkownikom czasowe, zaskakujące widowisko.

Podobną relację ilustruje media-fasada budynku African Pavilon[II.3.,II.4.] w Saragossie[7]. W tym jednak przypadku, inny jest zakres oddziaływania. Projekt Pixel Cloud zlokalizowany został wewnątrz atrium i w związku z tym, jego pole oddziaływania było ograniczone – skierowane dośrodkowo. Multimedialna fasada pawilonu, rozciągająca się na długości ponad dwustu metrów, powielona dodatkowo odbiciem w wodzie, z racji skali i kierunku oddziaływania na zewnątrz, znacząco modyfikuje cały otaczający krajobraz architektoniczno-urbanistyczny. Wpływ media-fasady różni się w dzień i w nocy, jednak w obu przypadkach jest to czasowy wpływ na walory wizualne, a nie funkcjonalne wnętrza urbanistycznego. W ciągu dnia, na lustrzanych panelach elewacja prezentuje ‘nieruchome’ obrazy z Afryki, które poruszają się pod wpływem wiatru i dodatkowo odbijają ruch chmur na niebie. O zmroku natomiast, rozpoczyna się prawdziwa metamorfoza budynku i jego otoczenia[8]. Na powierzchni fasady wyświetlane są obrazy (ludzkie twarze, sawanna, zwierzęta), które wzmocnione odbiciem w wodzie, tworzą niezwykły nocny spektakl. Skala i związana z nią ekspozycja fasady w otoczeniu przestrzennym, dodatkowo oferuje różne poziomy percepcji, które uwarunkowane są odległością z jakiej projekcja jest obserwowana. Inny jest odbiór z bliska, kiedy ludzkie oko ma ograniczone pole widzenia i nie jest w stanie uchwycić obrazu w całości, a inne jest doświadczenie widowiska z bardzo daleka. Tymczasowość i zmienność uzależniona od pory dnia, jak również wewnętrzna technologiczna zmienność w obrębie samej projekcji powoduje, że zdarzenie to na różne sposoby chwilowo przemienia i definiuje krajobraz wnętrza urbanistycznego oferując czasową atrakcję w formie multimedialnego show.

Jak wykazują omawiane przykłady technologia diod ledowych oferuje olbrzymie możliwości kreacji interaktywnych ekspozycji plenerowych, czy media-fasad, ale jednocześnie bywa wykorzystywana do zabiegów czysto komercyjnych, których efektem jest często chaos przestrzenny i degradacja krajobrazu miejskiego[9].

Drugi typ relacji ilustruje instalacja Küchenmonument[10] będąca materialnym, stałym w formie zdarzeniem przestrzennym, które wstawiane w różne[11] wnętrza urbanistyczne powoduje w każdym z nich odmienne czasowe zmiany funkcjonalne i przestrzenne. Projekt Küchenmonument, to plastikowy, pneumatyczny „odwłok” o szerokim spektrum możliwości programowego wykorzystania. W Warszawie[12] w komercyjnej przestrzeni Pasażu Wiecha[II.5.] pełnił funkcję tymczasowej sali konferencyjnej zapewniając uczestnikom wydarzenia chwilowe schronienie. Istniejąca struktura urbanistyczno-architektoniczna została czasowo ożywiona i twórczo wzbogacona o nowe wartości funkcjonalne i formalne. Transparentny obiekt o nietypowym kształcie spowodował, że przestrzeń pasażu, która dotychczas nie była interesująca, stała się zaskakująca i atrakcyjna wizualnie. Poprzez pół-przeźroczyste ściany obiekt subtelnie oddzielał wnętrze od zewnętrza, igrał z ideą granicy, która poprzez swoją efemeryczność jednocześnie oddzielała i zapraszała, zasłaniała i wystawiała na widok publiczny. Walory funkcjonalne wnętrza również uległy przemianie przez uzupełnienie nowymi elementami programowymi. Pod wpływem tego swoistego performance w przestrzeni publicznej, komercyjny pasaż stał się chwilowo „przestrzenią kultury”.

W Hamburgu[13][II.6.] taka sama instalacja pełniła funkcje przestrzeni integracyjnej dla mieszkańców osiedla i oferowała w ciągu dnia przestrzeń piknikową, a wieczorem mobilne kino. Nietypowy, „obcy” obiekt umiejscowiony na trawniku pomiędzy blokami z wielkiej płyty, spowodował czasową zmianę oblicza typowego osiedla. Zdarzenie przestrzenne stało się nośnikiem nowych wartości formalnych i funkcjonalnych, dzięki którym wnętrze miejskie stało się bardziej komunikatywne i interaktywne. Przestrzeń publiczna, która wcześniej ograniczała i przytłaczała skalą zaczęła stymulować spontaniczne relacje międzyludzkie.

Czasowe zaistnienie projektu w przestrzeni osiedla Kirchdorf-Süd, jak i Pasażu Wiecha skonstruowało nowe warunki dla dynamiki oddziaływań przestrzennych, funkcjonalnych i społecznych. Tymczasowe „obce” zdarzenia dodawały nową przestrzeń i nadawały inne znaczenia zastanym miejscom i sytuacjom. Interwencje tego typu pobudzają wyobraźnię użytkowników, wywołując nowe wrazenia i doświadczenia związane z daną przestrzenią. Sukces, jak również rosnące zainteresowanie instalacją, wydaje się być efektem tego, iż projekt programowo zaplanowany jest na maksymalnie kilka tygodni. To ośmiela do „eksperymentowania z przestrzenią” bowiem nie grozi trwałą interwencją przestrzenną. Wpływ takiego zdarzenia przestrzennego nie koniecznie okazać się musi komfortowy dla użytkowników jak i korzystnie wpływający na walory przestrzenno-funkcjonalne wnętrza miejskiego.

Rynek Główny[II.7., II.8.] w Krakowie w konfrontacji ze wspaniałymi rzeźbami Igora Mitoraja[14] prezentuje ‘urodę tymczasowości’ będącą efektem synergicznej relacji, trzeciej z omawianych tu typów. W zabytkowej scenerii stanęło czternaście monumentalnych figur starożytnych bogów, herosów, muz i tytanów odlanych w brązie. Rzeźby inspirowane antykiem, poddane przez artystę częściowej destrukcji: popękane torsy, bezgłowie popiersie, okaleczone ciała, przeobraziły krakowski rynek w spektakularne teatrum pod gołym niebem, gdzie niedoskonałe postacie antyczne patrzyły niemo na widza. Ikar, Gorgona, Eros, Wenera, Hypnos i inne rzeźby ze względu na rozmiary wpływały znacząco na walory przestrzenne, jak również istotnie oddziaływały na spostrzeganie i doświadczanie Rynku Głównego przez użytkowników. Współistnienie historycznej struktury i awangardowych rzeźb skonstruowało nową i jednocześnie niepowtarzalną jakość przestrzeni publicznej. Wybitna sztuka nowoczesna wdzierając się ‘na chwilę’ w znakomite zabytkowe centrum Krakowa, odsłoniła nowe oblicze Rynku Głównego.[15]

Zdarzenia przestrzenne kształtujące ulotną „urodę tymczasowości” pozostawiają ślad w świadomości odbiorców i wydają się być ważnym elementem stymulującym pozytywne zmiany w krajobrazie miejskim. Wielowątkowość miejskiego pejzażu, nakładanie się zdarzeń, różnorodność przenikających się programów i aktywności to cechy współczesnego miasta. A, parafrazując słowa Z. Baumana, współczesny człowiek - użytkownik przestrzeni publicznej - jest zbieraczem zdarzeń (…) ceni w życiu lekkość oraz szybkość; a także nowość i urozmaicenie, którym lekkość i szybkość powinny sprzyjać i nadawać wciąż rosnące tempo.[16]

Il. 1. Pixel Clouds, architektura: Foster&Partners, zdarzenie: Jason Bruges Studio, Londyn 2007

Il. 2. African Pavilon, architektura: Atelier Brückner, zdarzenie: Marc Tamschick , Expo 2008, Saragossa

Il. 3. Das Küchenmonument, RaumlaborBerlin i Plastique Fantastique, Pasaż Wiecha, Warszawa 2007

Il. 4. Igor Mitoraj, Kraków 2003

LITERATURA

[1] BAUMAN Zygmunt, Baumann o popkulturze, WAiP, Warszawa 2008

[2] REWERS Ewa, Post-Polis. Wstęp do filozofii ponowoczesnego miasta. Universitas, Kraków 2006

[3] TSCHUMI Bernard, Question of space, lecture on architecture, London: A. A. Publications 1990